ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Μέσα από τη συμμετοχή μου στην Μπιενάλε Βενετίας 2024 ως καλλιτέχνης, είχα την ευκαιρία να γνωρίσω σε βάθος το Ελληνικό Περίπτερο. Θέλησα να συγκεντρώσω και να μοιραστώ αυτή την εμπειρία ως φόρο τιμής στην ιστορία του, αλλά και στη φιλοξενία του έργου μας, Xirómero/Dryland. Πέρα από μία σύντομη αναφορά στο αρχιτεκτονικό του παρελθόν, η σελίδα αυτή λειτουργεί ως ένα αρχείο πρακτικών πληροφοριών και των ιδιαίτερων συνθηκών του κτιρίου — από τις περιβαλλοντικές προκλήσεις μέχρι τους κρυφούς του χώρους — για όσους επιθυμούν να γνωρίσουν το περίπτερο ως έναν ζωντανό χώρο εργασίας.
Το Ελληνικό Περίπτερο στην Μπιενάλε Βενετίας ανεγέρθηκε το 1934 σε σχέδιο του αρχιτέκτονα Γ. Παπανδρέου με τη συνεργασία του Brenno Del Giudice ο οποίος επίβλεψε την επέκταση της Μπιενάλε προς την Sant’Elena. Το περίπτερο χτίστηκε σε νεοβυζαντινό ρυθμό, φέρνοντας στο επίκεντρο μία θεώρηση του Ελληνισμού με βασική συνιστώσα τη Βυζαντινή του διάσταση – μία προβληματική της τότε Ελλάδας. Παρότι η όλη δομή του κτιρίου είναι ορθογώνια με διαστάσεις 11 x 21 μ., το εσωτερικό του είναι διαρρυθμισμένο ως ένας ενιαίος χώρος, διαμοιρασμένος σε έναν κεντρικό χώρο σε σχήμα Τ και δύο πρόσθετους χώρους με χαμηλότερη οροφή. Επάνω από την κύρια είσοδο είναι γραμμένη με χρυσά γράμματα η λέξη “GRECIA”.
Το Ελληνικό Περίπτερο διαχειρίζεται το Υπουργείο Πολιτισμού, το οποίο έχει την ευθύνη της οργάνωσης της ελληνικής συμμετοχής κατά τη διάρκεια της Διεθνούς Έκθεσης Τέχνης της Μπιενάλε Βενετίας. Κάθε δύο χρόνια μία εθνική επιτροπή συγκροτείται για να επιλέξει μία από τις κατατεθειμένες προτάσεις, με την επιλεγμένη πρόταση να ανακοινώνεται περίπου μέσα στους καλοκαιρινούς μήνες (8-9 μήνες πριν τα εγκαίνια της έκθεσης). Εκτός της Μπιενάλε Τέχνης, το περίπτερο φιλοξενεί επίσης την Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής, η οποία διοργανώνεται από το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας.
Το Ελληνικό Περίπτερο βρίσκεται στα Giardini (Κήποι) της Μπιενάλε Βενετίας, τα οποία φιλοξενούν 29 εθνικά περίπτερα και το κεντρικό περίπτερο της Διεθνούς Έκθεσης Τέχνης. Οι Ελληνικές Αρχές είναι υπεύθυνες για το κτίριο, με τα όρια της διοικητικής διαχείρισης να είναι τα σκαλιά του περιπτέρου. Ο,τιδήποτε εκτός της περιμέτρου του κτιρίου διαχειρίζεται από την Μπιενάλε Βενετίας. Παρακάτω μπορείτε να δείτε το περίπτερο κατά την Μπιενάλε Τέχνης του 2024.
ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ
Σημαντικό χαρακτηριστικό του Ελληνικού Περιπτέρου είναι το περιστύλιο της εισόδου με τις δύο του κολόνες οι οποίες στηρίζουν τρεις καμάρες. Το κτίριο είναι καλυμμένο εξολοκλήρου με διάκοσμο από τούβλα, μοτίβο του οποίου συναντάμε και στο πάτωμα των εξωτερικών χώρων. Η συνολική νεοβυζαντινή αισθητική και ο σχεδιασμός του κτιρίου δίνουν την εντύπωση ενός ναού.
Φωτογραφίες κατά την ημέρα
Αν καθίσετε στην κεντρική είσοδο κοιτάζοντας προς τον κήπο, στα αριστερά σας μπορείτε να δείτε το Περίπτερο της Αυστραλίας στην απέναντι μεριά του καναλιού, ενώ στα δεξιά σας μπορείτε να δείτε το Περίπτερο της Ρουμανίας. Τις ηλιόλουστες ημέρες, ειδικά το καλοκαίρι, το φως του ήλιου αντανακλά στον καμπύλο τοίχο του Ρουμάνικου Περιπτέρου, φωτίζοντας την κεντρική είσοδο του Ελληνικού Περιπτέρου. Με ανοιχτές πόρτες, το περίπτερο φωτίζεται τόσο ώστε να μην μπορεί να υπάρξει συσκότιση στο εσωτερικό του περιπτέρου, εκτός εάν γίνει χρήση ειδικής κουρτίνας στην είσοδο ή άλλης ανάλογης λύσης.
Φωτογραφίες κατά τη νύχτα
Από τα εγκαίνια της έκθεσης κάθε Απρίλιο, έως και το Σεπτέμβριο, οι επισκέπτες δεν θα δουν ποτέ το περίπτερο κατά τη διάρκεια της νύχτας, με τις ώρες λειτουργίας να είναι 11:00-19:00 (2024). Παρόλα αυτά, καθώς το Φθινόπωρο εξελίσσεται και παρά την αλλαγή του ωραρίου λειτουργίας σε 10:00-18:00 (2024), οι τελευταίες ημέρες της έκθεσης στα τέλη Νοεμβρίου προσφέρουν μία εμπειρία των Giardini μετά τη δύση του ήλιου. Στην παρακάτω φωτογραφία βλέπετε το φως που πέφτει πάνω στο Ελληνικό Περίπτερο από έναν προβολέα ασφαλείας ο οποίος είναι εγκαταστημένος στο διπλανό Ρουμάνικο Περίπτερο.
ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ
Το Ελληνικό Περίπτερο, όπως κάθε κτίριο των Giardini, αντιστέκεται εδώ και δεκαετίας την υψηλή υγρασία της Βενετίας, τις δυνατές καταιγίδες (τυπικές της περιοχής), τους καλοκαιρινούς καύσωνες και τις χαμηλές θερμοκρασίες του χειμώνα. Καθώς το κτίριο χρησιμοποιείται σχεδόν αδιάλειπτα καθόλη τη διάρκεια του χρόνου (με μόνο 4-5 μήνες το χρόνο σε αργία), δεν υπάρχει ο απαραίτητος χρόνος για εκτεταμένες ανακαινίσεις, εκτός εάν δυστυχώς μία από τις εθνικές συμμετοχές ακυρωθεί (είτε Τέχνης, είτε Αρχιτεκτονικής).
Στην παρακάτω φωτογραφία μπορείτε να δείτε το εσωτερικό του Ελληνικού Περιπτέρου άδειο (ένα μάλλον σπάνιο στιγμιότυπο). Το πάτωμα και οι τοίχοι επαναχρησιμοποιούνται σε κάθε έκθεση, σε αρκετές περιπτώσεις με χρήση πρόσθετων υλικών για την επικάλυψή τους. Το πάτωμα του εσωτερικού χώρου, το οποίο πιθανότατα να έχει καλυφθεί με μία στρώση αφρομπετόν, είναι λίγα εκατοστά υψηλότερο του σκαλοπατιού της εισόδου. Οι αρχικοί τοίχοι του περιπτέρου είναι κατασκευασμένοι από τούβλο. Μπορείτε να δείτε τα τούβλα στη φωτογραφία στον τοίχο απέναντι της κεντρικής εισόδου (ο οποίος όμως έχει εν μέρει επικαλυφθεί με άλλο υλικό, πιθανώς για στατικούς λόγους κατά τη διάρκεια παλαιότερης μερικής ανακαίνισης). Οι δύο μικρότεροι χώροι αποτελούν μέρος του αρχικού αρχιτεκτονικού σχεδιασμού και έχουν ανακαινιστεί (πιθανώς οι κολόνες τους να είναι φτιαγμένες από μπετόν). Το υλικό που καλύπτει τους τούβλινους τοίχους του κυρίως χώρου (αριστερός και δεξιός τοίχος εκατέρωθεν της κεντρικής εισόδου) είναι ένας τύπος γυψοσανίδας ή τσιμεντοσανίδας, οι οποίες είναι κολλημένες πάνω στον τούβλινο τοίχο του περιπτέρου ανά τακτά διαστήματα.
Παρόλα αυτά, το υλικό αυτό δεν άντεξε την υπερβολική υγρασία, η οποία φτάνει έως και το 80%, όπως επίσης δεν άντεξε τις διαρροές νερού κατά τη διάρκεια δυνατών καταιγίδων, με το πάτωμα να πλημμυρίζει (αυτές οι διαρροές συμβαίνουν και σε άλλα εθνικά περίπτερα στα Giardini). Όταν η καλλιτεχνική και τεχνική ομάδα του 2024 μπήκε στο περίπτερο για εργασίες, βρήκαμε μούχλα στα χαμηλότερα σημεία των τοίχων περιμετρικά του εσωτερικού του περιπτέρου. Αυτά τα επίπεδα υγρασίας μπορούν επίσης να βλάψουν τον ηλεκτρονικό εξοπλισμό, όπως υπολογιστές και ενισχυτές (κυρίως τα μέρη εξαερισμού τους), σε συνδυασμό με τα υψηλά επίπεδα σκόνης, την οποία φέρνουν μέσα στο περίπτερο οι χιλιάδες επισκεπτών καθημερινά. Σε ώρες αιχμής το περίπτερο επισκέπτονται έως και 4.000-5.000 επισκέπτες ανά μέρα, με τις Τρίτες και τα Σάββατα να είναι οι πιο πολυσύχναστες ημέρες.
Η οροφή του περιπτέρου είναι μία μεταλλική κατασκευή η οποία ακολουθεί το σχήμα Τ της αρχιτεκτονικής του κτιρίου. Αρχικά η οροφή άφηνε το φυσικό φως της ημέρας να μπει στο κτίριο, καθώς είναι καλυμμένη με διαφανή πάνελ. Όμως κάποια στιγμή στην ιστορία του κτιρίου (το πιο πιθανό γύρω στο 2000) πάρθηκε η απόφαση η οροφή να καλυφθεί εξωτερικά ώστε να συσκοτιστεί το εσωτερικό του περιπτέρου. Κάθε χρόνο η οροφή χρειάζεται συντήρηση, η οποία αποδεικνύεται μη επαρκής, καθώς το νερό της βροχής καταφέρνει να διαρρέει στο εσωτερικό του περιπτέρου, αναλόγως της γωνίας και της δύναμής της. Εκτός από τη μεταλλική κατασκευή του κυρίως χώρου, οι δύο μικρότεροι χώροι δεξιά και αριστερά του σχήματος Τ έχουν επίσης επικλινή οροφή. Παρόλα αυτά, ενώ ο κύριος χώρος έχει ύψος περίπου 6 μ., το ύψος των δύο πρόσθετων χώρων είναι περίπου 4 μ.
Στη δεξιά πλευρά του περιπτέρου υπάρχει μία ράμπα για αμαξίδια, βρεφικά καρότσια και εξοπλισμού σε ρόδες, η οποία οδηγεί στην πίσω είσοδο του κτιρίου (που λειτουργεί ως έξοδος κινδύνου). Όλο το υλικό και ο εξοπλισμός της έκθεσης παραδίδονται στο Ελληνικό Περίπτερο μέσα από το παράπλευρο κανάλι, μέσω μία μικρής αποβάθρας. Το περίπτερο, χτισμένο στο τέλος των Giardini, γειτνιάζει με ένα κτίριο κατοικιών. Τα δύο κτίρια δεν ακουμπούν το ένα με το άλλο, καθώς ανάμεσά τους (από τη μεριά των κατοικιών) υπάρχει εσωτερικός κήπος. Στα αριστερά του του περιπτέρου υπάρχουν λυόμενες τουαλέτες (πρόκειται για ένα από τα δύο σημεία σε όλα τα Giardini), κάτι το οποίο φέρνει αρκετούς επισκέπτες προς το περίπτερο, μαζί όμως και δυσοσμία, ειδικά κατά τη διάρκεια καύσωνα. Μετά τις τουαλέτες βρίσκεται η πίσω είσοδος/έξοδος των Giardini. Το περίπτερο (2024) δεν έχει λειτουργικό κλιματισμό, ούτε τρεχούμενο νερό. Υπάρχει μία βρύση στην αριστερή γωνία εκτός του κτιρίου, η οποία ανήκει στην Μπιενάλε Βενετίας με το νερό της να μην είναι πόσιμο. Το ηλεκτρικό ρεύμα και η σύνδεση διαδικτύου πρέπει να διευθετείται από την κάθε ελληνική αποστολή κάθε χρονιά, σε συνεννόηση με το Ελληνικό Ινστιτούτο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών το οποίο διαχειρίζεται αυτούς τους λογαριασμούς.
Το Ελληνικό Περίπτερο διαθέτει επίσης υπόγειο χώρο. Υπάρχουν πολλές ιστορίες για ένα υπόγειο γεμάτο ποντίκια, παρόλα αυτά η ομάδα της ελληνικής συμμετοχής του 2024 δεν παρατηρήσαμε κάτι τέτοιο. Κάναμε όμως μία άλλη, περίεργη παρατήρηση: το υπόγειο είναι προσβάσιμο είτε από το εσωτερικό του εκθεσιακού χώρου του κτιρίου μέσω καταπακτής στην αριστερή του γωνία, είτε εξωτερικά χρησιμοποιώντας μία πόρτα στην πίσω αριστερή πλευρά του κτιρίου (κατεβαίνοντας λίγα σκαλοπάτια). Παρόλα αυτά, το προσβάσιμο υπόγειο δωμάτιο είναι μόνο ένα μικρό μέρος του συνολικού υπόγειου χώρου του περιπτέρου. Το δωμάτιο αυτό έχει μέγεθος όσο και ο αριστερός μικρός χώρος στο εσωτερικό του εκθεσιακού χώρου, και βρίσκεται ακριβώς από κάτω του. Υπάρχει άλλο ένα υπόγειο δωμάτιο ίδιων διαστάσεων, στη δεξιά μεριά του κτιρίου, πάλι ακριβώς κάτω από τον δεξιό μικρό χώρο του εκθεσιακού χώρου, χωρίς όμως πρόσβαση. Στην πραγματικότητα, ολόκληρο το υπόγειο έχει εμβαδό όσο και το σύνολο του εκθεσιακού χώρου. Δεν υπάρχει πρόσβαση στον κύριο χώρο του υπογείου, εκτός από ένα μικρό παράθυρο που βρίσκεται στην αριστερή εξωτερική πλευρά του κτιρίου. Το ύψος του υπογείου είναι περίπου 1.5 μ.. Ο κύριος χώρος του υπογείου φιλοξενεί τέσσερις κυκλικές δομές στο έδαφος, που πιθανότατα αποτελούν αποστραγγιστικό σύστημα του 1934. Το υπόγειο δεν αποτυπώνεται στα αρχιτεκτονικά σχέδια τα οποία είχε στη διάθεσή της η ομάδα του 2024. Παρακάτω μπορείτε να δείτε μία 3D σάρωση του κυρίως υπογείου, χωρίς τα δύο εκατέρωθεν υπόγεια δωμάτια.
Ανάλογα με το ποια είσοδο θα χρησιμοποιήσουν οι επισκέπτες για να μπουν στα Giardini, το Ελληνικό Περίπτερο θα είναι είτε ένα από τα τελευταία που θα επισκεφθούν μετά από τη διαδρομή τους μέσα στους κήπους (κεντρική είσοδος), είτε το πρώτο περίπτερο (πίσω είσοδος / Sant’Elena στάση βαπορέτου). Τα εισιτήρια για την Μπιενάλε Βενετίας μπορούν να αγοραστούν διαδικτυακά ή στα κιοσκ εισιτηρίων της κεντρικής εισόδου και σε καθορισμένα σημεία στην πόλη της Βενετίας. Συμβουλή: να αποφευχθεί η επίσκεψη κατά την πρώτη και την τελευταία ώρα της λειτουργίας της έκθεσης. Οι ώρες αιχμής είναι περίπου 13:00-16:00 και οι μήνες αιχμής Απρίλιος έως Ιούνιος και Σεπτέμβριος έως Νοέμβριος.
ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
- Περιορισμοί κτιρίου: Οι επεμβάσεις στη δομή του κτιρίου είναι περιορισμένες, καθώς πρόκειται για διατηρητέο μνημείο. Οι πρόσθετες τεχνικές εγκαταστάσεις πρέπει να είναι αναστρέψιμες.
- Φυσικός φωτισμός: Το περίπτερο στην παρούσα του κατάσταση δεν επιτρέπει την είσοδο φυσικού φωτός, εκτός από το φως που εισέρχεται από την κεντρική είσοδο και, σε μικρότερο βαθμό, από την έξοδο κινδύνου εφόσον παραμείνει ανοιχτή.
- Ήχος: Ο ήχος μέσα στο περίπτερο μπορεί να διαρρεύσει προς τους κήπους (Giardini) και τον περιβάλλοντα χώρο· απαιτείται προσεκτικός σχεδιασμός των επιπέδων έντασης. Ηχεία που εγκαθίστανται εκτός του περίπτερου θα πρέπει να ρυθμίζονται σε χαμηλά επίπεδα, ώστε να μην ενοχλούν τους επισκέπτες των γειτονικών περιπτέρων. Ανάλογα με τα υλικά που χρησιμοποιούνται στους τοίχους — και εφόσον ο χώρος δεν υποδιαιρείται με πρόσθετες κατασκευές — η ακουστική του περίπτερου προσομοιάζει εκείνη ενός αποθηκευτικού χώρου.
- Συνθήκες στο εσωτερικό: Η υγρασία μπορεί να είναι εξαιρετικά υψηλή, όπως και τα επίπεδα σκόνης λόγω των χιλιάδων επισκεπτών. Σε έντονες βροχοπτώσεις, υπάρχει πιθανότητα εισροής νερού στο κτίριο. Κατά τους καλοκαιρινούς μήνες απαιτείται κλιματισμός λόγω των υψηλών θερμοκρασιών, σε συνδυασμό με την υγρασία.
- Διαστάσεις χώρου: Περίπου 11μ x 21μ, με ύψος περίπου 6,5μ.
- Τεχνική υποστήριξη: Η ελληνική αποστολή είναι υπεύθυνη για όλον τον τεχνικό σχεδιασμό και την υλοποίηση. Δεν παρέχεται τεχνική υποστήριξη από τη Μπιενάλε της Βενετίας. Υπάρχει βασική ηλεκτροδότηση· η κάθε ελληνική συμμετοχή θα πρέπει να προβλέπει την κατανομή ρεύματος μέσα στο κτίριο. Δεν υπάρχει παροχή νερού στο περίπτερο.
- Πρόσβαση: Η φόρτωση και η τεχνική πρόσβαση είναι περιορισμένες κατά τη διάρκεια της περιόδου εγκατάστασης· ο έγκαιρος προγραμματισμός είναι κρίσιμος. Ο εξοπλισμός και τα υλικά πρέπει να μεταφέρονται μέσω θαλάσσης. Μεγάλα αντικείμενα μπορούν να εισαχθούν στο περίπτερο μέσω της κύριας εισόδου με τη χρήση περονοφόρου ανυψωτικού μηχανήματος (forklift), αφού πρώτα κατασκευαστεί υπερυψωμένος διάδρομος από παλέτες. Μικρότερα αντικείμενα μπορούν να εισαχθούν μέσω της ράμπας στη δεξιά πλευρά του κτιρίου που οδηγεί στην πίσω είσοδο.
- Διαστάσεις κύριας εισόδου: 3,22μ ύψος x 1,58μ πλάτος.
- Διαστάσεις πίσω εισόδου: περίπου 2,50μ ύψος x 1,10μ πλάτος.
Credits & copyrights φωτογραφιών: Θανάσης Δεληγιάννης.
Χάρτες: Google Maps
Εδώ μπορείτε να βρείτε πληροφορίες για το έργο Ξηρόμερο/Dryland, την Ελληνική εθνική συμμετοχή στη Μπιενάλε Τέχνης 2024 της Βενετίας, ένα διαμεσικό συλλογικό έργο σε σύλληψη Θανάση Δεληγιάννη και Γιάννη Μιχαλόπουλου με συνδημιουργούς την Έλια Καλογιάννη, τον Γιώργο Κυβερνήτη, Κώστα Χαϊκάλη και Φώτη Σαγώνα.
Άλλοι σύνδεσμοι:
Υπουργείο Πολιτισμού
Wikipedia – Greek Pavilion
Η σελίδα στα αγγλικά / Page in English
ς